Niebieski Szkaplerz 2018-02-13T15:32:16+00:00

Niebieski Szkaplerz Niepokalanego Poczęcia

Co to jest szkaplerz?

Szkaplerz (nazwa wywodzi się od scapula – z łac. ramie, bark, plecy) jest to ubiór złożony z dwóch szerokich prostokątnych materiałów, bez rękawów, wkładany przez głowę na habit. Stanowi część stroju zakonnego niektórych zakonników, takich jak benedyktyni i dominikanie. Czasem do szkaplerza przyszyty jest kaptur, na Wschodzie zwany analobo. Strój ten został wprowadzony w V wieku przez św. Benedykta jako scapolare propter opera – fartuch, który chronił habit na czas fizycznej pracy.

Z czasem ów scapolare ulegał przeobrażeniu, stawał się coraz dłuższy, zmieniał się materiał, z którego był szyty. Przestał też być odzieniem ochronnym; pozostał symbolem, znakiem poświęcenia się Bogu. Pobożni autorzy mówili o nim: iugum Christi – Chrystusowe jarzmo. W XII wieku przepisy serwitów, benedyktynów w niektórych opactwach oraz karmelitów nakazywały mnichom nawet spać w szkaplerzu.

W średniowieczu, kiedy wielu ludzi świeckich chciało w jakiś sposób uczestniczyć w duchowym życiu zakonów, zaczęły powstawać trzecie zakony, konfraternie, oblaci i inne stowarzyszenia. Znakiem przyjęcia do duchowej wspólnoty stało się nałożenie właściwego zakonowi szkaplerza, takiego, jakiego używali zakonnicy.

Obraz z 2. poł. XVIII w. z klasztoru marianów w Skórcu (Polska), symbolicznie wyrażający jeden z głównych celów zakonu – wspomaganie zmarłych w czyśćcu cierpiących. Autorem malowidła jest marianin o. Jan Niezabitowski.
(† 1804)

Czcigodna sługa Boża Urszula Benincasa (1547-1618)

Czcigodna sługa Boża Urszula Benincasa (1547-1618)

Rodzaje szkaplerzy

Istnieją różne szkaplerze w zależności od tego, z jakim zakonem są związane. Początek większości z nich łączy się z objawieniami Matki Najświętszej, zalecającej danemu zakonowi propagowanie określonego rodzaju szkaplerza. Najstarszy ze szkaplerzy – Trójcy Przenajświętszej – jest datowany na 1200 rok, karmelitański pochodzi z 1251 roku, a serwitów z 1255.

Większość szkaplerzy ma szczególny związek z Matką Boża, i to nie tylko przez samo objawienie, które zapoczątkowało praktykę danego szkaplerza, ale i przez pobożność związaną z jego noszeniem oraz przypisane mu obietnice. Spośród maryjnych szkaplerzy najbardziej czczonym, znanym i rozpowszechnionym jest szkaplerz karmelitański. Jego pochodzenie tonie w mrokach legendy. Według relacji, której autentyczność nigdy nie została ostatecznie potwierdzona, szkaplerz ten w 1251 roku osobiście wręczyła Matka Boska wiekowemu i niezwykle poboż5emu generałowi karmelitów, bł. Szymonowi Stockowi. Matka Boża miała obiecać uniknięcie ognia piekielnego tym, którzy będą nosili karmelitański szkaplerz.

Początkowo szkaplerze wykładano na wierzchnią odzież lub na zbroję, a ze szczególną dumą noszono w uroczystych momentach. Z upływem wieków, kiedy pobożność z zewnętrznej, ostentacyjnej, stawała się bardziej dyskretna, szkaplerz „powędrował” pod ubranie; jego wymiary z konieczności stawały się coraz mniejsze. Wygląd pozostał jednak ten sam: dwa kawałki materiału połączone tasiemkami, wkładane przez głowę, czasem ozdabiane haftem lub malowidłem. Był ukryty przed wzrokiem innych i kiedy ukazywał się oczom patrzących – jak na odsłoniętej piersi leżącego Reytana na obrazie Matejki – stanowił dla ludzi wstrząsające świadectwo.

Szkaplerz był zawsze nakładany przez osoby do tego upoważnione i zgodnie ze ściśle określona ceremonią, kończącą się specjalnym błogosławieństwem. Przyjęcie szkaplerza w każdym przypadku oznaczało podjęcie konkretnych zobowiązań, które w swej treści nawiązywały do reguły życia danej wspólnoty zakonnej.

Kościół zawsze patrzył na szkaplerze przychylnie, obdarzając je odpustami, określając prawo i warunki ich nakładania, a nawet ustalając ich wygląd, wielkość i sposób noszenia. Dnia 6 grudnia 1910 roku, dekretem Kongregacji Świętego Oficjum, Pius X zezwolił na zastępowanie każdego szkaplerza medalikiem z wizerunkiem Serca Pana Jezusa i Matki Bożej. Przepisy dotyczące nakładania go w nowej postaci, a także odpustów i błogosławieństw z nim związanych, pozostały jednak nie zmienione.

Nie ulega wątpliwości, że idea uczestnictwa ludzi świeckich w życiu duchowym zakonów, wyrażona w geście przyjęcia nowej szaty – nawet jeśli jest tylko szatą symboliczną (szkaplerz nazywany był także małym habitem) – przez wszystkie wieki pozostawała w oczach Kościoła czymś pozytywnym i cennym.

Niebieski szkaplerz

Szkaplerz bierze swój początek we Włoszech, gdzie czcigodna sługa Boża Urszula Benincasa (1547‑1618) założyła w 1583 roku Zgromadzenie Oblatek Niepokalanego Poczęcia NMP. Dała ona również początek Pustelniczkom Niepokalanego Poczęcia NMP. Reguły obu wspólnot zatwierdził papież Grzegorz XV w dniu 7 kwietnia 1623.

W Neapolu, w święto Ofiarowania Pańskiego 1617 roku, Urszula po przyjęciu Komunii św. miała widzenie Matki Bożej, odzianej w białą szatę, na którą była narzucona druga szata koloru niebieskiego. Maryja trzymała w swych ramionach Dziecię Jezus. Otaczało Ją wiele postaci ubranych w podobny sposób. Matka Boża odezwała się do Urszuli tymi słowami: „Przestań płakać, Urszulo, i zamień swe westchnienia na radość serdeczną; słuchaj uważnie, co ci powie Jezus, którego trzymam na swym łonie”. Z kolei Chrystus objawił jej, że założy ona klasztor, w którym trzydzieści trzy zakonnice będą wiodły życie samotne i odosobnione i będą odziane tak samo jak Najświętsza Maryja Panna, którą w swym widzeniu ujrzała Urszula. Osobom prowadzącym gorliwie ów tryb życia Zbawiciel obiecał specjalne łaski i wiele duchowych darów.

Czcigodna sługa Boża prosiła Pana Jezusa, aby rozciągnął te łaski również na tych, którzy żyjąc w świecie, będą mieli szczególne nabożeństwo do tajemnicy Niepokalanego Poczęcia, zachowają czystość zgodnie ze swym stanem i będą nosili mały, niebieski szkaplerz. Jezus wysłuchał jej prośby i na dowód tego pokazał Urszuli w czasie objawienia mnóstwo aniołów rozdających niebieskie szkaplerze po całej ziemi (scenę tę przedstawiał fresk w klasztorze ss. teatynek w Neapolu).

Rozradowana Urszula sporządziła szkaplerze podobne do oglądanych w widzeniu i poprosiła o ich pobłogosławienie, po czym rozdzielała je wiernym. Jeszcze za życia Urszuli praktyka noszenia niebieskiego szkaplerza zaczęła się szybko rozszerzać. Po śmierci Urszuli jej duchowe córki uznały propagowanie tego szkaplerza za specjalną misję swego zgromadzenia. Dnia 7 sierpnia 1793 roku Ojciec Święty Pius VI uznał heroiczność cnót Urszuli i ogłosił ją Czcigodną Sługą Bożą.

W 1633 roku Zakon Teatynów na kapitule generalnej uznał Oblatki Niepokalanego Poczęcia oraz wspólnotę mniszek, której początek dała wizja czcigodnej sługi Bożej Urszuli, za gałęzie swojego zakonu. Od tego momentu obie wspomniane wspólnoty przyjęły nazwę Teatynek od Niepokalanego Poczęcia NMP. Księża Teatyni również podjęli się rozpowszechniania szkaplerza Niepokalanego Poczęcia, co zostało prawnie usankcjonowane przez papieża Klemensa X w dniu 30 stycznia 1671 roku. Papież ten, na prośbę teatynów, specjalnym breve apostolskim nadał odpusty i przywileje niebieskiemu szkaplerzowi (podobne do tych, które już w XV stuleciu uzyskały wspomniane koncepcjonistki). Z kolei papież Klemens XI obdarzył szkaplerz następnymi odpustami, o których wspomina w liście apostolskim z 12 maja 1710 roku.

Wizja Urszuli Benincasa (1547-1618), podczas której otrzymała niebieski szkaplerz od Matki Najświętszej 2 lutego 1617 roku.

Czcigodna sługa Boża Urszula Benincasa (1547-1618)

Odpusty szkaplerza Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny

Osoby, które noszą szkaplerz Niepokalanego Poczęcia, mogą dostąpić odpustu zupełnego pod zwykłymi warunkami w następujące dni roku:
— w dniu otrzymania szkaplerza Niepokalanego Poczęcia,
— w święto Niepokalanego Poczęcia NMP,
— w święto Ofiarowania Pańskiego (2 lutego),
— w święto Wniebowzięcia NMP (15 sierpnia),
— w święto Narodzenia Pańskiego (25 grudnia),
— w niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego,
— w święto Wniebowstąpienia Pańskiego,
— w dniu św. Kajetana (założyciela zakonu teatynów – 7 sierpnia).
Objaśnienia

W dniu przyjęcia niebieskiego szkaplerza i wpisania do Bractwa Niepokalanego Poczęcia NMP należy przystąpić do Komunii św. Szkaplerz musi być wykonany z płótna koloru niebieskiego, poświecony i nałożony przez kapłana lub diakona posiadających odpowiednie upoważnienie. Należy go nosić tak, by jedna część opadała na plecy, a druga na piersi. Zaleca się nosić go na sobie w dzień i w nocy.

W 1910 roku papież św. Pius X zezwolił na zastąpienie szkaplerza płóciennego medalikiem szkaplerznym (Zobacz oficjalny dekret po łacinie.), na którego awersie winien się znajdować wizerunek Matki Bożej Niepokalanej, a na rewersie – wyobrażenie Serca Jezusowego. Tak szkaplerz, jak i medalik maja być noszone w godny sposób. Gdy niebieski szkaplerz ulegnie zniszczeniu, zginie lub się zagubi, wtedy należy włożyć kolejny niebieski szkaplerz; może on być poświęcony przez każdego kapłana lub diakona.

Osoby noszące niebieski szkaplerz, i przynależące do Bractwa Niepokalanego Poczęcia, mają udział we wszystkich dobrach duchowych Zgromadzenia Księży Marianów Niepokalanego Poczęcia NMP (oraz Zakonu Kleryków Regularnych – Teatynów), tak za życia, jak i po śmierci. Powinny one zostać wpisane go Księgi Bractwa. Taka Księga znajduje się w niektórych centrach Stowarzyszenia Pomocników Mariańskich (w Warszawie, Polska, lub w Fawley Court, Wielka Brytania), jak również we wszystkich kościołach Księży Marianów, przy których istnieje Bractwo Niepokalanego Poczęcia NMP. W Stanach Zjednoczonych Bractwo istnieje przy Narodowym Sanktuarium Miłosierdzia Bożego w Stockbridge, w stanie Massachusetts. Wpisani do Księgi otrzymują specjalny dyplom poświadczający ten akt.

O śmierci brata lub siostry z Bractwa należy powiadomić odpowiednie Centrum lub odpowiednią mariańską placówkę, przy której istnieje Bractwo by Zgromadzenie włączyło ich do swoich modlitw.

Pobożne noszenie i praktyki, np. całowanie szkaplerza lub medalika szkaplerznego, zostały obdarzone dodatkowo przez Kościół odpustem cząstkowym.

Czcigodna sługa Boża Urszula Benincasa wraz ze św. Kajetanem z Thiene, współzałożycielem zakonu Teatynów; na obrazie z 1718 r., mal. Johann G. Roth

Bractwo Niepokalanego Poczęcia przy Zgromadzeniu Księży Marianów

Św. Stanisław od Jezusa i Maryi Papczyński (1631-1701), założyciel Zgromadzenia Księży Marianów, uznał szerzenie czci Niepokalanego Poczęcia NMP za jeden z głównych celów założonego przez siebie zakonu. Bł. Założyciel marianów gorliwie zachęcał swoich duchowych synów do zakładania bractw Niepokalanego Poczęcia NMP przy kościołach mariańskich. Mówią o tym już pierwsze ustawy zakonu z lat 1694/1698. Miały to być bractwa wspomagające zmarłych cierpiących w czyśćcu. Św. Stanisław łączył bowiem kult Niepokalanego Poczęcia NMP z niesieniem pomocy zmarłym. Przejęty ideą oddania się w niewolę Maryi, chciał nie tylko sam żyć wolny od zła i grzechu, ale także wspierać w dziele oczyszczenia ze skazy grzechu wszystkich tych, którzy cierpią w czyśćcu.

Ostatni rozdział Reguły dziesięciu cnót ewangelicznych NMP, na podstawie której Zakon Marianów został zatwierdzony przez Stolicę Apostolską w 1699 roku, zobowiązywał do noszenia szkaplerza Niepokalanego Poczęcia NMP. Szkaplerz ten marianie nosili wówczas pod białym habitem. Zobowiązani na mocy swego powołania do szerzenia czci Niepokalanego Poczęcia Matki Najświętszej, pragnęli również propagować wśród wiernych noszenie szkaplerza i związane z nim praktyki.

Czcigodny sługa Boży, o. Kazimierz od św. Józefa Wyszyński (1700-1755), zwrócił się do księży teatynów w Rzymie w 1733 roku z prośbą o udzielenie niezbędnego upoważnieia do błogosławienia i nakładania wiernym niebieskiego szkaplerza, i upoważnienie otrzymał z obowiązkiem jego odnawiania co trzy lata (teatyni jako jedyni mają władzę udzieloną im przez Stolicę Apostolską do delegowania innych kapłanów do nakładania wiernym szkaplerza Niepokalanego Poczęcia NMP). Sługa Boży przebywał wtedy w Wiecznym Mieście, pełniąc obowiązki prokuratora generalnego marianów. Ojciec Wyszyński chciał prawdopodobnie uczynić noszenie niebieskiego szkaplerza i przypisane mu praktyki jednym z elementów pobożnościowych Bractwa Niepokalanego Poczęcia NMP, którego ideę zakładania przy kościołach mariańskich promował św. o Papczyński. Od tamtej pory członkowie „szkaplerza, to jest naszego bractwa”, jak później sami marianie zaczęli nazywać bractwa Niepokalanego Poczęcia, są wpisywani do Księgi Bractwa i na znak przynależności do niego otrzymują niebieski szkaplerz.

Karta tytułowa oraz dwie stronice z „Księgi Bractwa Niepokalanego Poczęcia” z klasztoru marianów na górze Balsamão w Portugalii z 1774 roku.

W mariańskim klasztorze w Goźlinie zachowała się oprawna w skórę osiemnastowieczna księga z wpisami osób przyjętych do tamtejszego Bractwa Niepokalanego Poczęcia NMP w latach 1777-1788. Jego członkowie, w większości mariańscy dobrodzieje, pośród których było wiele znanych osobistości, pełnili tam różne posługi w kościele w „dni świąteczne”. Jak mówił Statut bractwa, ich „pierwszym i głównym obowiązkiem, związanym ze szczególnym przyrzeczeniem, jest czcić, propagować i bronić honoru Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Jako znak zewnętrzny mają nosić szkaplerz koloru białego, ozdobiony kolorem niebieskim. Ten szkaplerz jest znakiem a także dowodem protekcji Najświętszej Maryi Panny.”

Podobna do tej z Goźlina, Księga Bractwa Niepokalanego Poczęcia z klasztoru marianów na górze Balsamão w Portugalii z 1774 roku, znajduje się dzisiaj w archiwum generalnym Zgromadzenia w Rzymie. Na jej mocno pożółkłych kartkach widnieje kilkaset imion i nazwisk osób, którym marianie nałożyli niebieski szkaplerz. Z czasem istniejące przy kościołach mariańskich bractwa Niepokalanego Poczęcia zaczęto także nazywać „bractwami szkaplerznymi”. Pierwsza wzmianka o założeniu Bractwa Niepokalanego Poczęcia pojawia się w dokumentach mariańskich w dniu 26 czerwca 1734 roku. Mówi ona o oficjalnym ustanowieniu tego bractwa przy mariańskim kościele w Puszczy Mariańskiej – kolebce zakonu.

Jeden z wpisów do Bractwa Niepokalanego Poczęcia w Goźlinie z 1788 roku.

Księża Teatyni wielokrotnie odnawiali marianom przywilej udzielony po raz pierwszy o. Wyszyńskiemu w pierwszej połowie XVIII wieku. Dnia 30 sierpnia 1751 roku za pośrednictwem czcigodnego o. Kazimierza, teatyni ponownie udzielają przywileju nakładania niebieskiego szkaplerza – tym razem przełożonemu generalnemu oraz sześciu innym ojcom marianom w Polsce. Sługa Boży przed wyruszeniem do Portugalii raz jeszcze otrzymał od generała teatynów dnia 5 maja 1753 roku przywilej rozprowadzania szkaplerza Niepokalanego Poczęcia, tym razem na terenie królestwa portugalskiego. Ponad 20 lat później kontynuator dzieła o. Wyszyńskiego w Portugalii, o. Aleksy Fischer zwrócił się listownie do Księży Teatynów w Rzymie z prośbą o odnowienie pełnomocnictwa udzielonego w 1753 roku. Jego list nosi datę 26 stycznia 1776 roku.

Zawieruchy polityczne pierwszej połowy XIX w. były zapewne przyczyną trudności w porozumieniu z teatynami w Rzymie co do dalszego rozpowszechniania szkaplerza przez marianów w Polsce. Stąd uzasadnionym wydaje się fakt, że 20 lutego 1841 roku o. Jan Dziewulski zwraca się bezpośrednio do Stolicy Apostolskiej z prośbą o pozwolenie na dalsze propagowanie niebieskiego szkaplerza przez marianów. W XIX w. szczególne zasługi w krzewieniu „naszego bractwa” przy kościołach prowadzonych przez zakon mieli trzej gorliwi i wyróżniający się formacją intelektualną i duchową mariańscy zakonnicy: o. Stanisław Pórzycki, o. Jerzy Naruszewicz i o. Aleksander Wilczyński. Jakie owoce przyniosła ich działalność duszpasterska oraz tych marianów, którzy podążyli za ich przykładem, niech świadczą dane statystyczne z 1888 roku, dotyczące dekanatu w Mariampolu na Litwie. Marianie posiadali tam w owym czasie trzy klasztory: w Mariampolu, Mirosławiu i Igłówce, i prowadzili pracę duszpasterską w okolicznych kościołach. W piętnastu istniejących wówczas w dekanacie kościołach działało dziewięćdziesiąt dziewięć różnych bractw. W każdym z tych kościołów istniało, oprócz kilku innych, również Bractwo Szkaplerza Niepokalanego Poczęcia NMP.

Bractwa istniejące przy kościołach marianów wywierały znaczny wpływ na życie religijne i kult maryjny zarówno we własnych parafiach, jak i w okolicy. Przyczyniały się one do odrodzenia moralnego społeczeństwa i nawoływały do działalności charytatywnej; przyczyniały się także do uświęcenia swych członków, propagując częstą spowiedź i uczestnictwo we Mszy św. przy okazji świąt maryjnych.

Obraz wykonany przez A. Padrão w 2. poł. XVIII w., symbolicznie ukazujący o. Wyszyńskiego, jako tego który przeszczepił zakon na ziemię portugalską.

Odnowiciel i reformator Zakonu Marianów, bł. abp Jerzy Matulaitis-Matulewicz, również zwrócił się do teatynów w Rzymie z prośbą o upoważnienie do nakładania niebieskiego szkaplerza; zostało ono mu udzielone 1 grudnia 1911 roku. Dnia 3 czerwca 1992 roku o. Donald Petraitis MIC, ówczesny przełożony generalny marianów, uzyskał dla siebie i swoich następców wieczyste upoważnienie od generała teatynów do błogosławienia i nakładania szkaplerza Niepokalanego Poczęcia NMP. Powyższe upoważnienie zostało potwierdzone pismem przełożonego generalnego teatynów skierowanym do generała marianów oraz generalnego promotora Stowarzyszenia Pomocników Mariańskich w dniu 19 marca 2005 roku. W kolejnym piśmie z dnia 16 lipca 2008 roku, generał teatynów udzielił przełożonemu generalnemu marianów wieczystego prawa subdelegowania innych kapłanów, tak mariańskich jak również tych nie przynależących do Zgromadzenia, do błogosławienia i nakładania niebieskiego szkaplerza. Zobacz oryginalne upoważnienie.

Na prośbę generalnego promotora Bractwa Niepokalanego Poczęcia NMP, które prowadzą marianie, przełożony generalny teatynów dekretem z 7 kwietnia 2015 (no. O01/2015), oficjalnie agregował bractwa zakładane przez Zgromadzenie Księży Marianów do Arcybractwa Niepokalanego Poczęcia NMP, które istnieje przy bazylice św. Andrzeja della Valle w Rzymie. Generał teatynów udzielił tym samym prawa współudziału we wszystkich dobrach duchowych jakie Stolica Apostolska nadała wspomnianemu arcybractwu. Zobacz oryginalny dekret.

W ten sposób, zgodnie ze swoją wiekową tradycją, marianie rozpowszechniają wśród wiernych noszenie wspomnianego szkaplerza, który stanowi widzialny znak pobożności i czci do Niepokalanego Poczęcia NMP członków bractwa, istniejącego przy Zgromadzeniu Księży Marianów, niemalże od zarania jego historii. Prowadzenie Bractwa Niepokalanego Poczęcia jest jedną z ważnych form, przez które Zgromadzenie szerzy cześć Niepokalanego Poczęcia Bożej Rodzicielki i wspiera zmarłych w czyśćcu cierpiących, których Niepokalana Matka Chrystusa jest szczególną wspomożycielką.

Propagowanie szkaplerza Niepokalanego Poczęcia po przerwie spowodowanej kasatą Zakonu podjęli w latach 60. ubiegłego stulecia marianie z prowincji św. Stanisława Kostki w USA. Praktyka ta wywołała znaczny oddźwięk i została przeszczepiona także do Wielkiej Brytanii, Polski, Brazylii oraz na Ukrainę. Dziś do Bractwa Niepokalanego Poczęcia NMP przy Zgromadzeniu Księży Marianów należy kilka tysięcy osób.

Fragment obrazu A. Padrão przedstawiający Maryję z niebieskim szkaplerzem w ręku jako Patronkę Balsamão.